Introduceren

Vraagstuk

Het betrekken van deskundigen bij een burgerberaad is een uitdaging: het is belangrijk dat zij relevante en betrouwbare kennis inbrengen vanuit verschillende perspectieven, afgestemd op de informatiebehoefte van deelnemers. Tegelijkertijd vindt het uitnodigen van deskundigen onder hoge tijdsdruk plaats.

Casus

De gemeente Maarlen wil voor haar burgerberaad graag deskundigen betrekken die aansluiten bij de behoeften van deelnemers. Er is sprake van een zeer diverse deelnemersgroep met verschillende achtergronden, perspectieven en (voor)kennis over het onderwerp. In bijeenkomst 1 hebben deelnemers een aantal thema's benoemd die voor hen belangrijk zijn en waarover ze meer willen weten. Er is weinig tijd tussen de bijeenkomsten in, en de organisatie vraagt zich af hoe ze dit op een zo goed mogelijke manier kunnen aanpakken.

Verdiepen

In een burgerberaad is het belangrijk dat er verschillende informatiebronnen beschikbaar zijn en dat deelnemers (mee)bepalen van welke experts of informatiebronnen zij gebruik willen maken (Brenninkmeijer, 2021). Een divers aanbod aan informatie kan helpen om een evenzo diverse deelnemersgroep te faciliteren. Daarbij is het van belang om verschillende soorten kennis te ontsluiten: beleidskennis (bijvoorbeeld vanuit de gemeente), ervaringskennis (bv. kennis van ervaringsdeskundigen), wetenschappelijke kennis en kennis van stakeholders zoals belangenorganisaties (Roberts et al., 2020). Een onderwerp vanuit meerdere kanten belichten, maakt het voor deelnemers mogelijk om verschillende invalshoeken te wegen.

Overweeg om experts niet alleen informatie te laten geven, maar hen ook door andersoortige experts (zoals beleidsmakers, ervaringsdeskundigen, wetenschappers, en belangenbehartigers) te laten bevragen. Dit kan deelnemers helpen om kennis beter te duiden en in perspectief te plaatsen. Daarnaast is het belangrijk dat er ruimte is voor verschillende inhoudelijke perspectieven op het onderwerp zelf.

De complexiteit van het onderwerp en de vraagstelling bepalen hoe groot de rol van kennis is in een burgerberaad. Om adviezen te formuleren over een onderwerp als klimaatbeleid of energietransitie is veel inhoudelijke kennis nodig. Intensieve betrokkenheid van deskundigen is hierdoor onvermijdelijk. Dit maakt de kans groter dat deskundigen (bedoeld en onbedoeld) sturing geven aan de uitkomsten (Van Beek et al., 2024). Het zorgvuldig kiezen van deskundigen is dan extra belangrijk. Ook de vraagstelling speelt een rol. Een vraagstelling met een ethisch aspect (Hoe zorgen we voor een rechtvaardige energietransitie?) behoeft minder kennis dan een oplossingsgerichte vraag (Hoe versnellen we de energietransitie?). Het is raadzaam om bij het vaststellen van een onderwerp en de vraagstelling van een burgerberaad de rol van kennis en deskundigen mee te wegen.

Reflecteren

• Hoe geef je deelnemers invloed op het aanbod aan informatie en deskundigen?
• Is het passend om de bredere samenleving vooraf informatie en deskundigen aan te laten dragen?

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Introduceren

Vraagstuk

Het raadplegen van deskundigen kan gepaard gaan met de beïnvloeding van deelnemers en hun adviezen. Enerzijds is dit niet helemaal te voorkomen en niet altijd problematisch, anderzijds is dit een belangrijk aandachtspunt bij het uitvoeren van een burgerberaad. 

Casus

De gemeente Maarlen wil op basis van de input die zij heeft gekregen van deelnemers deskundigen uitnodigen voor de tweede bijeenkomst. De organisatie is bang dat sommige deskundigen deelnemers zullen beïnvloeden vanwege het belang dat zij hebben in de adviezen van het burgerberaad. Daarom zoekt de gemeente naar manieren om dit te voorkomen.

Verdiepen

De beïnvloeding van deelnemers door deskundigen is nooit helemaal te voorkomen (o.a. Caluwaerts & Reuchamps, 2016; Roberts et al., 2020; Van Beek et al., 2024) en is niet altijd problematisch. Het kan problematisch worden wanneer deelnemers het eigenaarschap verliezen. Volgens de literatuur is het daarom van belang om tijd in het programma in te ruimen voor kritische reflectie, het wegen en 'eigen maken' van de gedeelde kennis. Het is daarnaast ook van belang dat deelnemers invloed hebben op de inhoud en interactie van de sessies met deskundigen, zoals vraaggestuurde sessies in plaats van lange presentaties (Pierce & Dirks, 2021).

Binnen dit onderzoek is er gekeken naar de inbreng van kennis en beïnvloeding volgens de ‘dramaturgische analyse’: een theoretisch kader dat wordt gebruikt om menselijk gedrag in sociale situaties te bestuderen, waarbij de interacties tussen mensen als (theater)voorstellingen worden gezien, met verschillende theaterelementen zoals rollen, script, regie en decor (Goffman, 1974; Hajer, 2005). Hierbij kun je letten op vier aspecten:

1) Setting; de omgeving, hoe wordt de deskundige gepresenteerd?  Wanneer dit op een podium is met microfoon brengt dit meer risico op beïnvloeding met zich mee dan wanneer deze op gelijke hoogte staat met de deelnemers. Voor een politieagent in uniform of een wethouder in pak geldt hetzelfde.

2) Staging; hoe wordt een deskundige aangekondigd? Deskundigen kunnen door middel van taal op een voetstuk worden geplaatst. Bijvoorbeeld door de titels en CV van een wetenschapper uitgebreid toe te lichten. Of door een deskundige als te introduceren als persoon die ‘alle vragen gaat beantwoorden’ of dat deelnemers de kennis 'nodig' hebben om adviezen te kunnen vormen.

3) Performance; hoe verloopt de interactie tussen deskundige en deelnemers? Hoe komen machtsverschillen hierin aan bod? Een Q&A-sessie wordt daarin als gelijkwaardiger gezien dan een klassieke presentatie waarin vooral gezonden wordt.

4) Scripting; op welk moment en in welke fase van het burgerberaad wordt expertkennis geprogrammeerd? Wanneer kennis wordt aangeboden in de oriëntatiefase, als deelnemers zich verdiepen in het vraagstuk, is de kans op beïnvloeding kleiner dan wanneer er later in het proces aan adviezen wordt gewerkt.

Reflecteren

• In hoeverre kun je in het ontwerp van het burgerberaad beïnvloeding door deskundigen zoveel mogelijk beperken?

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Introduceren

Vraagstuk

Een uitnodigingsbrief dient aantrekkelijk te zijn voor alle bewoners, ongeacht achtergrondkenmerken zoals leeftijd en opleidingsniveau. Tegelijkertijd moet de brief voldoende informatie bieden over wat er verwacht wordt. Als de uitnodigingsbrief laagdrempelig is, verwachten deelnemers dit ook in het ontwerp en de uitvoering van de bijeenkomsten. In de praktijk zijn burgerberaden echter intensieve trajecten; ze vragen veel tijd en aandacht. Daarnaast is de aard van het burgerberaad talig en deliberatief: deelnemers wordt gevraagd hun mening te verwoorden, naar anderen te luisteren, argumenten af te wegen en samen tot aanbevelingen te komen. Hoe maak je een uitnodigingsbrief toegankelijk, maar geeft het ook een realistisch beeld van wat er van deelnemers wordt verwacht?

Casus

Om ervoor te zorgen dat een diverse groep mensen zich aanmeldt voor het burgerberaad vindt de gemeente Maarlen het belangrijk dat de envelop er aantrekkelijk uitziet en dat de uitnodigingsbrief in begrijpelijke taal is geschreven. Tegelijkertijd wil de gemeente dat het duidelijk is waar mensen zich voor aanmelden. Deelname aan een burgerberaad vraagt veel van bewoners. Het burgerberaad van de gemeente heeft een technisch onderwerp; de energietransitie. Er wordt veel informatie aangereikt en tijdens het burgerberaad gaan deelnemers daarover met elkaar in gesprek. De gemeente vindt het lastig om de uitnodiging toegankelijk te houden en tegelijkertijd duidelijk te zijn over wat er van de deelnemers verwacht wordt.

Verdiepen

Uit gesprekken met participatieprofessionals blijkt dat er vaak veel aandacht gaat naar de uitnodigingsbrief. Een van de doelen is om ook ondervertegenwoordigde groepen (zoals jongeren, mensen met een migratieachtergrond, mensen met een praktische opleiding) te werven. Daarom vinden zij het opstellen van een uitnodigingsbrief in begrijpelijke taal belangrijk. Het belangrijkste vinden de participatieprofessionals echter dat wat in de uitnodigingsbrief beloofd wordt ook wordt waargemaakt in de praktijk. Je kunt heel erg je best doen om specifieke doelgroepen te betrekken, zoals mensen die laaggeletterd zijn, door de informatie in de brief heel laagdrempelig te maken. Echter, als het burgerberaad vervolgens wel 'talig' is en de informatie die de experts geven ingewikkeld is, dan voelen laaggeletterden zich niet op hun plek. Naast aandacht voor de uitnodigingsbrief is er dus vooral ook aandacht nodig voor een goede 'match' tussen de uitnodigingsbrief en de uitvoering van het burgerberaad (Van Bochove, 2025). Dit kan bijvoorbeeld door diverse werkvormen aan te bieden tijdens het burgerberaad, aangezien mensen op dit gebied verschillende voorkeuren hebben (Van Bochove & Van Viersen, 2025; Visser e.a., 2021).

Reflecteren

• Kun je de laagdrempeligheid die je in de uitnodigingsbrief belooft, ook waarmaken in het burgerberaad? Op welke manieren kun je ervoor zorgen dat het gehele proces van het burgerberaad laagdrempelig en daarmee inclusief mogelijk wordt ingericht?
• Als je groepen die vaak ondervertegenwoordigd zijn in participatie (zoals jongeren, mensen met een migratieachtergrond en praktisch opgeleiden) wilt betrekken, is een burgerberaad dan wel een geschikte participatievorm?

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Introduceren

Vraagstuk

Deskundigen zijn een belangrijk onderdeel van een burgerberaad, omdat zij ervoor zorgen dat deelnemers tot geïnformeerde adviezen kunnen komen. Organisatoren van burgerberaden zijn zich vaak bewust van mogelijke beïnvloeding door deskundigen. Daarom worden zij zorgvuldig gebriefd. Wat kun je nog meer doen om eigenaarschap van deelnemers over kennis te behouden?

Casus

De gemeente Maarlen heeft de betrokken deskundigen bij hun burgerberaad zorgvuldig gebriefd. Zij willen voorkomen dat deskundigen sturend zijn tijdens het burgerberaad. In de briefing werd aangegeven dat zij zich zo 'neutraal' mogelijk moeten opstellen. Ook bij de kledingvoorschriften van deskundigen (geen pak of tenue) en opzet (Q&A vorm) is rekening gehouden met mogelijke sturing. Ondanks de zorgvuldige voorbereiding, merken de organisatoren dat het lastig is voor deskundigen om 'neutraal' te blijven, kennis is immers niet neutraal. Ze willen ook voorkomen dat deskundigen zich opstellen als facilitator, ze zijn er tenslotte wel om kennis te delen. Zij vragen zich af hoe ze toch kunnen zorgen dat deelnemers het eigenaarschap behouden.

Verdiepen

In ons onderzoek hebben we gezien dat in het ontwerp van de burgerberaden weinig reflectietijd is ingebouwd nadat deelnemers kennis hebben vergaard. Hier tijd voor opnemen in het programma is nodig om het eigenaarschap bij deelnemers te houden (Roberts et al., 2020) Dit is belangrijk omdat deelnemers de vergaarde kennis kunnen afwegen tegen andere perspectieven van andere (soort) deskundigen. Op basis hiervan kunnen deelnemers bepalen hoe ze de geboden kennis bijdraagt aan hun begrip van een vraagstuk of input geeft voor oplossingsrichtingen. 

In ons onderzoek zien we dat de reflectietijd na een presentatie van of Q&A met een deskundige vooral wordt benut als moment om de belangrijkste informatie te reproduceren of keuzes te maken over hoe informatie kan worden gebruikt voor adviezen. 

Reflecteren

• Op welke manieren kun je tijdens het burgerberaad beïnvloeding door deskundigen zoveel mogelijk beperken?

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Introduceren

Vraagstuk

Organisatoren van een burgerberaad willen voorkomen dat deskundigen of gespreksbegeleiders inhoudelijk richting geven aan het gesprek of de adviezen. Tegelijkertijd hebben deelnemers ondersteuning nodig om complexe informatie te begrijpen en te wegen.

Casus

Voor de informatievoorziening van het burgerberaad van de gemeente Maarlen zijn verschillende deskundigen uitgenodigd, zoals wetenschappers, beleidsmakers en vertegenwoordigers van belangenorganisaties. Zij brengen relevante kennis en perspectieven in, maar er bestaat altijd het risico dat deskundigen onbedoeld het gesprek sturen. De gemeente vraagt zich af welke rol gespreksbegeleiders kunnen spelen in het voorkomen van sturing door deskundigen.

Verdiepen

Gespreksbegeleiders spelen een belangrijke rol in het verloop van gesprekken waaronder in het faciliteren van gelijkwaardige gesprekken met deskundigen.

Een gespreksbegeleider bewaakt dat de deskundige niet te veel ruimte inneemt in de sessies en zich afzijdig houdt tijdens het reflecteren door deelnemers. Tevens zorgt hij ervoor dat het eigenaarschap in de uitwisseling bij deelnemers ligt. Een gespreksbegeleider biedt deelnemers ruimte om verdiepende en kritische vragen te stellen aan deskundigen. Ook kan deze hen aansporen om perspectieven van deskundigen tegen elkaar af te wegen of naast hun eigen perspectief of ervaring te leggen.

Daarnaast is het voor de gespreksbegeleider belangrijk om ervoor te zorgen dat de deskundige niet de rol van gespreksbegeleider overneemt. Deskundigen nemen de rol van gespreksbegeleider over zo zien we in observaties als 1) de gespreksbegeleider zelf de leiding niet neemt en te veel op de achtergrond blijft en 2) als deskundigen te voorzichtig zijn geworden om kennis te delen omdat hen in de briefing verteld niet te beïnvloeden.

Meer lezen en achterliggende bronnen bekijken? Kijk op […].

Reflecteren

• Hoe kun je de gespreksbegeleiders van jouw burgerberaad voorbereiden op hun rol in het voorkomen van sturing door deskundigen? 

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Introduceren

Vraagstuk

Wanneer achteraf vragen worden gesteld over de onafhankelijkheid van en evenwichtige keuze voor deskundigen, ligt er bij organisatoren de taak om dit te verantwoorden. Maar hoe dit op een goede manier te doen is een vraagstuk voor veel organisatoren van burgerberaden.

Casus

Tijdens het burgerberaad van de gemeente Maarlen over de energietransitie werden er deskundigen betrokken die cijfers over dit onderwerp presenteerden. Achteraf stelde een politieke partij in de gemeenteraad vragen over de keuze voor deskundigen. De partij vermoedde dat de deskundigen te sturend waren en vooral een milieu-progressief perspectief naar voren brachten, terwijl andere perspectieven nauwelijks aan bod kwamen. Hierdoor ontstond twijfel of deelnemers een evenwichtig beeld hadden gekregen van het vraagstuk en of adviezen hierdoor zijn beïnvloed.

Verdiepen

Het is belangrijk dat gemeenten en provincies kunnen uitleggen hoe deskundigen zijn geselecteerd, welke soorten kennis en perspectieven zij vertegenwoordigden, en waarom juist deze experts zijn uitgenodigd. Transparantie hierover draagt bij aan legitimiteit en vertrouwen (Roberts et al., 2020; Fishkin, 2018). Dit geldt zowel voor verantwoording aan de politiek als aan de brede samenleving.

Meer lezen en achterliggende bronnen bekijken? Kijk op […].

Reflecteren

• Hoe kun je verantwoording afleggen over de rol van de betrokken deskundigen (o.a. aan de gemeenteraad)?

Knopen doorhakken

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?