Participatieve monitoring

Wat is de meerwaarde van participatieve monitoring?

Participatieve monitoring levert niet alleen inzicht in wat er speelt en leeft, maar vergroot ook indirect de betrokkenheid, wederzijds begrip en onderling vertrouwen tussen burgers en overheid (en tussen burgers onderling).

Participatieve monitoring kan diverse directe en indirecte potentiële effecten opleveren (Ellen & Bregman, 2018):

Directe effecten zijn bijvoorbeeld: 

• Het levert kennis op over wat er gebeurt en speelt. 
• Er biedt inzicht in (causale) relaties en effecten. 
• Het draagt bij aan bijsturing en verantwoording van beleidsprocessen en -maatregelen. 
• Het kan een dialoog over het beleid in gang zetten.

Indirecte effecten: 

• Er kan betrokkenheid ontstaan doordat mensen actief dingen gaan onderzoeken. 
• Er kan begrip ontstaan doordat mensen meer inzicht krijgen in positieve en/of negatieve effecten van maatregelen.
• Er kan vertrouwen ontstaan doordat mensen samen monitoren en elkaar al doende leren kennen. Hierdoor kunnen ook draagvlak en legitimiteit groeien. 
• Het benutten van meerdere bronnen en metingen levert meer informatie op. 
• Er wordt samen geleerd door het uitwisselen van kennis en ervaring.

Hoe geef je participatieve monitoring vorm?

Participatie kan op verschillen momenten en manieren vorm krijgen in een monitoringsproces. Er is een aantal stappen om participatieve monitoring vorm te geven.

Participatie in verschillende stadia in een project of beleidsproces toegepast worden, namelijk tijdens:

• Het ontwerpen van de monitoring
• De daadwerkelijke monitoring
• De analyse
• De evaluatie/doorvertaling
• De beëindiging/afronding/nazorg

Het initiatief tot participatieve monitoring kan zowel bij de overheid als bij burgers liggen, maar gaat het altijd om een samenwerking van beiden. Ongeacht waar het start is het verstandig om de volgende afwegingen te maken:

1. Incidenteel versus structureel: ga je incidenteel of frequent meten?
2. Individueel versus collectief: doet een enkele bewoner zelf metingen of is er een (studie)groep die metingen verzamelt?
3. Eendimensionaal versus divers: richten alle deelnemers zich op hetzelfde onderwerp of verzamelen verschillende deelnemers informatie over uiteenlopende onderwerpen?
4. Analoog versus digitaal: doe je ‘handmatige’ observaties en metingen of met behulp van bijvoorbeeld een app?
5. Open versus gesloten: zijn de data voor iedereen toegankelijk of alleen voor een gesloten community?

Ook helpt het om de monitoring in stappen op te delen:

1. Verkennen: met een kort vooronderzoek wordt verkent of participatieve monitoring past bij het project/het proces/het thema.
2. Ontwerpen: nagaan welke informatie er al is, welke keuzen je maakt ten opzichte van de vijf afwegingen rond vormgeving, welke mensen en organisaties betrokkenen zijn, wat er moet worden gemeten en geanalyseerd en wie daarbij betrokken (moeten of willen) zijn.
3. Uitvoeren: het daadwerkelijk verzamelen van data.
4. Analyseren en interpreteren: hierbij gaat het om betekenis geven aan de data. Zitten er afwijkingen in? Welke inzichten komen er naar voren op basis van welke aannames? Door de interpretatie gezamenlijk met belanghebbenden uit te voeren werk je ook aan vertrouwen.
5. Bijsturen: Deze stap is erop gericht op te zien of de oorspronkelijk gestelde doelen/effecten ook echt bereikt worden. Wellicht is het effect veel groter dan verwacht of juist kleiner, of precies goed. Gaat het goed? Of moet er nog iets worden uitgezocht. En (wanneer) komt er een vervolgmeting?

Als het project naar tevredenheid is afgerond of de belanghebbenden geen interesse meer tonen, dan volgt stap 6. Beëindiging: op het moment dat een monitor start wordt als het goed is al nagedacht over onderhoud en beheer en einde. Bouw een tussentijdse evaluatie in en wees duidelijk over het moment of de randvoorwaarden van beëindiging/ondersteuning.

Wat zijn bepalende randvoorwaarden en factoren?

Om participatieve monitoring van meerwaarde te laten zijn, is het belangrijk te voldoen aan randvoorwaarden. Ook is het goed om oog te hebben voor aandachtspunten, (de)motiverende factoren voor burgers en versnellingsfactoren.

Het initiatief kan zowel bij de overheid als bij burgers liggen, maar het wordt hoe dan ook een samenwerking van overheid en burgers. Om dat goed te laten verlopen is het goed om rekening te houden met onderstaande randvoorwaarden, aandachtspunten en factoren.

Randvoorwaarden vanuit de overheid

• Ruimte voor en toewijding aan het proces (tijd, geld en energie) zodat er serieus werk van gemaakt kan worden. Wanneer de participatie wel wordt geïnitieerd maar niet uit de verf komt, bestaat de kans dat dit leidt tot apathie en desinteresse bij de betrokkenen.Onvoldoende ruimte voor participatie in het monitoringsproces is een afbreukrisico. Bijvoorbeeld als belanghebbenden verzamelen waar vervolgens niets mee wordt gedaan.
• Anticipatie op verschillende uitkomsten. Belangrijk is om bij de start met verschillende scenario’s rekening te houden en te bedenken wat het gevolg is van een uitkomst en welke reactie/strategie wordt gegeven/gevolgd bij welk scenario. Kun/wil je bijsturen als het proces leidt tot nieuwe inzichten?
• Openheid van data waarbij de data en de website met data publiekelijk toegankelijk zijn en de data begrijpelijk en helder (bijvoorbeeld op een kaart) gepresenteerd worden.

Aandachtspunten voor de overheid

• Het kost geld en tijd om participatieve monitoring goed te faciliteren. Besef wel dat weerstand eveneens geld en tijd kost, omdat het tot vertraging kan leiden.
• Wees vooraf en gedurende de participatieve monitoring transparant en open en maak heldere afspraken, zowel over het proces als over de resultaten.
• Maak vooraf ook afspraken over de looptijd en de evaluatiemomenten van de participatieve monitoring. En over hoe en wanneer gestopt kan of moet worden.

Motiverende factoren voor de burger

• Een actieve bijdrage leveren aan een proces. Vaak hangt dit samen met een gevoel van urgentie of specifieke interesse rond het onderwerp.
• Een gevoel van maatschappelijke verantwoordelijkheid (inzetten voor de omgeving).
• Vertrouwen in zichzelf (het gevoel kundig en capabel te zijn) en in de samenwerkingspartners.
• Erkenning en waardering voor de kennis en geleverde inzet).
• Begeleiding en ondersteuning bij het opzetten en uitvoeren van de monitoring).
• Transparantie en toegankelijkheid.

Demotiverende factoren voor de burger

• Gebrek aan tijd, geld en/of waardering.
• Gebrek aan transparantie in het proces.
• Onduidelijkheid of desinteresse ten aanzien van aangeleverde metingen.

Bronnen

De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:

• Kennisknooppunt Participatie. (2019). Snelstudie Participatieve monitoring in vogelvlucht.

• Ellen, G.J., Meijerink, S., Brugmans, B., Breman, B. (2021). Participatieve montoring: een praktische handreiking. Programma Lumbricus.