Het toepassen van de onderstaande vijf dimensies van rechtvaardigheid kan helpen om in participatieprocessen de ethische vraagstukken bespreekbaar en hanteerbaar te maken, samen met betrokkenen.

Erkennen

Het erkennen van bestaande maatschappelijke verschillen is de basis van rechtvaardig handelen. Dat gaat verder dan een passieve erkenning. In actieve zin gaat het om het tegemoet komen aan specifieke behoeften die voortvloeien uit die verschillen, dus om het zoeken naar oplossingen waardoor ongelijkheid en stigmatisering niet versterkt worden, maar juist tegengegaan. Zonder die erkenning blijven specifieke behoeften en kwetsbaarheden verborgen en worden deze daardoor vervolgens ook genegeerd in de beleidsvorming. Als bijvoorbeeld kinderen niet als gebruikers van plekken worden erkend, is de kans groot dat maatregelen niet inspelen op hun behoeften.

Procedurele rechtvaardigheid

Procedurele rechtvaardigheid bij participatie gaat over de mogelijkheid die er is om in beleids- en besluitvorming te participeren. Procedurele rechtvaardigheid draagt bij aan de kwaliteit van een proces. Uit onderzoek blijkt dat de mate waarin mensen de uitkomst van een bepaald proces aanvaarden in belangrijke mate afhangt van of zij het proces om te komen tot dit besluit als rechtvaardig ervaren. Worden de juiste procedures gebruikt en worden ze juist toegepast? Word ik betrokken bij de procedures en kan ik mijn zegje doen en de uitkomst beïnvloeden? Wordt er met de inbreng gedaan wat is beloofd? Beleid wordt democratischer als belangen zorgvuldig zijn afgewogen. En beleid wordt effectiever als bewoners ook inzien dat hun belangen en zorgen zijn herkend en zorgvuldig zijn meegewogen.

Distributieve rechtvaardigheid

Het verdelingsvraagstuk speelt in alle maatschappelijke transities: bij elke verandering, innovatie of ontwikkeling is sprake van afwenteling van nadelen en risico’s en dan moet je opletten dat de bestaande ongelijkheid niet versterkt wordt – maar juist verminderd. Onvoldoende erkenning en het ontbreken van mogelijkheden tot participatie dragen ertoe bij dat negatieve gevolgen geconcentreerd terecht komen bij bepaalde sociale groepen die niet voor hun belang kunnen opkomen.

Mogelijkheden

Niet iedereen heeft vanzelf dezelfde mogelijkheden, kansen en capaciteiten om als individu en als groep te functioneren en dezelfde vrijheid om het leven naar eigen wens en behoefte in te richten. De mogelijkheden die mensen hebben om mee te doen, hangen samen met hun specifieke situatie en met de sociale veerkracht van groepen en individuen Een rechtvaardig proces houdt daar rekening mee.

Verantwoordelijkheid

De notie van verantwoordelijkheid hangt nauw samen met de mogelijkheden en kansen die er zijn, waardoor mensen keuzes kunnen maken en vervolgens ook een verantwoordelijkheid dragen voor die keuzes. Verantwoordelijkheid gaat ook over kunnen kiezen waarvoor je als burger of buurt wel verantwoordelijkheid wilt en kunt nemen en waarvoor niet. Een van de kritiekpunten op de discussie over de participatiesamenleving is bijvoorbeeld dat teveel verantwoordelijkheid ‘over de schutting wordt gegooid’ naar de inwoners. Andersom speelt soms ook de vraag of de overheid zaken durft los te laten en onder welke voorwaarden.

Om goed om te gaan met rechtvaardigheid is het telkens van belang de vraag te stellen welke verdelingsmechanismen ten grondslag liggen aan de bestaande situatie en hoe de bedachte interventies hierop van invloed kunnen zijn. Die invloed hangt weer samen met de specifieke sociaaleconomische, fysieke, institutionele omstandigheden waarbinnen de interventies worden toegepast.

Het leren kennen en erkennen van de omstandigheden kan door samen te werken met relevante belanghebbenden, en zo een participatieproces te organiseren dat rekening houdt met de specifieke behoeften en mogelijkheden van de deelnemers. Daarbij kunnen de volgende vragen (per dimensie) helpen:

Erkennen

• Hoe worden mensen erkend in hun diversiteit van achtergronden, kenmerken, perspectieven, behoeften, ambities, verwachtingen?

• Welke mensen worden er onvoldoende gezien en wat kan daar aan gedaan worden en door samenwerking met wie?

Procedurele rechtvaardigheid

• Hoe zijn mensen betrokken bij het afspreken van de regels van het proces? (procesinrichting, doel en reikwijdte van de participatie).

• Hoe zijn mensen betrokken bij het vaststellen van wat er nodig is, bij het bedenken van oplossingen, en bij de besluitvorming in de verschillende fasen van het proces?

Distributieve rechtvaardigheid

• Welke problemen staan centraal en wiens probleemdefinities worden gebruikt?

• Welke kwetsbaarheden spelen er waarop de voorziene interventies van invloed (kunnen) zijn?

• Wat verwachten de verschillende belanghebbenden als het gaat om de verdeling van voordelen, nadelen en risico’s die resulteren uit de interventies?

Mogelijkheden

• Wat zijn de mogelijkheden van mensen om bij te dragen?

• Wat voor mogelijkheden moeten geboden worden om betekenisvolle participatie mogelijk te maken?

• Wat voor competenties zijn nodig? Hoe kan daarin voorzien worden/ondersteuning geboden worden?

Verantwoordelijkheid

• Hoe wordt met verantwoordelijkheid omgegaan?

• In hoeverre wordt mensen toegestaan verantwoordelijkheid te nemen en hoe wordt dit ondersteund?

Wat hebben we hier zelf over geschreven/mee gedaan

• In de snelstudie 'Rechtvaardigheid' van het Kennisknooppunt Participatie lees je meer over rechtvaardigheid bij participatie.

De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:

• Kennisknooppunt Participatie. (2021). Snelstudie  Rechtvaardigheid.