Rechtvaardigheid is belangrijk bij het ontwerpen en uitvoeren van participatieprocessen. Elke overheid moet rechtvaardig handelen en rechtvaardigheid bevorderen. Daar komt bij dat als een participatieproces rechtvaardig verloopt, is de kans groter dat de uitkomst door meer betrokkenen geaccepteerd worden, ook als zij het niet eens zijn met de uitkomst. Maar wanneer verloopt een participatieproces rechtvaardig?
Onze definitie van rechtvaardigheid is gebaseerd op de ideeën van filosoof John Rawls. Hij onderzocht de basisprincipes van een rechtvaardige samenleving. Rawls stelt dat we op deze principes kunnen komen door ons te verplaatsen in een ‘oorspronkelijke’ situatie waarin we iedereen kunnen zijn (de buurman, een bankier, de schoolmeester, rijk, arm, religieus, kind, etc.), omdat we dan niet alleen meer naar onze eigen belangen kijken. Rawls kwam tot de volgende basisprincipes:
Deze notities zijn ook belangrijke onderleggers voor een rechtvaardig participatieproces.
We onderscheiden vijf dimensies van rechtvaardigheid: erkenning, procedurele rechtvaardigheid, distributieve rechtvaardigheid, mogelijkheden en verantwoordelijkheid.
Het toepassen van de onderstaande vijf dimensies van rechtvaardigheid kan helpen om in participatieprocessen de ethische vraagstukken bespreekbaar en hanteerbaar te maken, samen met betrokkenen.
Het erkennen van bestaande maatschappelijke verschillen de basis van rechtvaardig handelen. Dat gaat verder dan een passieve erkenning. In actieve zin gaat het om het tegemoet komen aan specifieke behoeften die voortvloeien uit die verschillen, dus om het zoeken naar oplossingen waardoor ongelijkheid en stigmatisering niet versterkt worden, maar juist tegengegaan. Zonder die erkenning blijven specifieke behoeften en kwetsbaarheden verborgen en worden deze daardoor vervolgens ook genegeerd in de beleidsvorming. Als bijvoorbeeld kinderen niet als gebruikers van plekken worden erkend, is de kans groot dat maatregelen niet inspelen op hun behoeften.
Procedurele rechtvaardigheid bij participatie gaat over de mogelijkheid die er is om in beleids- en besluitvorming te participeren. Procedurele rechtvaardigheid draagt bij aan de kwaliteit van een proces. Uit onderzoek blijkt dat de mate waarin mensen de uitkomst van een bepaald proces aanvaarden in belangrijke mate afhangt van of zij het proces om te komen tot dit besluit als rechtvaardig ervaren. Worden de juiste procedures gebruikt en worden ze juist toegepast? Word ik betrokken bij de procedures en kan ik mijn zegje doen en de uitkomst beïnvloeden? Wordt er met de inbreng gedaan wat is beloofd? Beleid wordt democratischer als belangen zorgvuldig zijn afgewogen. En beleid wordt effectiever als bewoners ook inzien dat hun belangen en zorgen zijn herkend en zorgvuldig zijn meegewogen.
Het verdelingsvraagstuk speelt in alle maatschappelijke transities: bij elke verandering, innovatie of ontwikkeling is sprake van afwenteling van nadelen en risico’s en dan moet je opletten dat de bestaande ongelijkheid niet versterkt wordt – maar juist verminderd. Onvoldoende erkenning en het ontbreken van mogelijkheden tot participatie dragen ertoe bij dat negatieve gevolgen geconcentreerd terecht komen bij bepaalde sociale groepen die niet voor hun belang kunnen opkomen.
Niet iedereen heeft vanzelf dezelfde mogelijkheden, kansen en capaciteiten om als individu en als groep te functioneren en dezelfde vrijheid om het leven naar eigen wens en behoefte in te richten. De mogelijkheden die mensen hebben om mee te doen, hangen samen met hun specifieke situatie en met de sociale veerkracht van groepen en individuen Een rechtvaardig proces houdt daar rekening mee.
De notie van verantwoordelijkheid hangt nauw samen met de mogelijkheden en kansen die er zijn, waardoor mensen keuzes kunnen maken en vervolgens ook een verantwoordelijkheid dragen voor die keuzes. Verantwoordelijkheid gaat ook over kunnen kiezen waarvoor je als burger of buurt wel verantwoordelijkheid wilt en kunt nemen en waarvoor niet. Een van de kritiekpunten op de discussie over de participatiesamenleving is bijvoorbeeld dat teveel verantwoordelijkheid ‘over de schutting wordt gegooid’ naar de inwoners. Andersom speelt soms ook de vraag of de overheid zaken durft los te laten en onder welke voorwaarden.
Het is niet altijd gemakkelijk om de vijf dimensies van rechtvaardigheid in de praktijk toe te passen. Voor participatieprofessionals is daarbij helpend (en belangrijk) telkens na te gaan welke verdelingsmechanismen er zijn en hoe de bedachte interventies hierop van invloed kunnen zijn. Per dimensie bieden we een aantal ondersteunende vragen.
Om goed om te gaan met rechtvaardigheid is het telkens van belang de vraag te stellen welke verdelingsmechanismen ten grondslag liggen aan de bestaande situatie en hoe de bedachte interventies hierop van invloed kunnen zijn. Die invloed hangt weer samen met de specifieke sociaaleconomische, fysieke, institutionele omstandigheden waarbinnen de interventies worden toegepast.
Het leren kennen en erkennen van de omstandigheden kan door samen te werken met relevante belanghebbenden, en zo een participatieproces te organiseren dat rekening houdt met de specifieke behoeften en mogelijkheden van de deelnemers. Daarbij kunnen de volgende vragen (per dimensie) helpen:
In de snelstudie 'Rechtvaardigheid' van het Kennisknooppunt Participatie lees je meer over rechtvaardigheid bij participatie.
De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:
Kennisknooppunt Participatie. (2021). Snelstudie Rechtvaardigheid.
Meld niet werkende link
Vragen? Neem contact met ons op
Je zoekopdracht leverde helaas geen resultaat op. Controleer de spelling of probeer het opnieuw met een andere term.
Deze website maakt gebruik van cookies. Lees meer over cookies in onze cookieverklaring.
Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens en zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website.
Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.
Deze cookies zijn van aanbieders van externe content op deze website. Denk aan film, marketing- en/of tracking cookies.