1. Relevante belanghebbenden (iedereen die door het onderwerp geraakt wordt of erin geïnteresseerd is) worden tijdig betrokken.

Als belanghebbenden in een vroeg stadium van het proces worden betrokken, is er vaak nog relatief veel ruimte voor hun inbreng, worden concrete initiatieven beter en is er meer begrip voor. Het is dus belangrijk om belanghebbenden die door het initiatief geraakt worden, er ideeën over hebben of geïnteresseerd zijn te betrekken bij het beleid- of besluitvormingsproces. Hiermee kun je vroegtijdig je blinde vlekken verkennen en de relevante belangen in kaart brengen. Maak hierbij een bewuste afweging tussen vroegtijdig betrekken en later in het traject betrekken. Het risico van vroegtijdig betrekken is dat het soms breed en vaag kan zijn wanneer alles nog open ligt. Wanneer je belanghebbenden later in het traject betrekt zijn zaken wat meer ingekaderd en concreet, maar loop je het risico dat niet alles meer kan. Een stakeholderanalyse kan je hierbij helpen.

2. Belanghebbenden worden gefaciliteerd met voldoende, passende en toegankelijke informatie om betekenisvol te kunnen participeren.

Om goed te kunnen participeren is toegang tot relevante informatie cruciaal. Toegankelijke en tijdige communicatie is daarbij erg belangrijk. Hou rekening met laaggeletterden en digibeten en zorg dat iedereen over dezelfde informatie kan beschikken. Als informatie nog niet beschikbaar of vertrouwelijk is, wees daar open over. Voor het informeren van belanghebbenden bestaan verschillende manieren en instrumenten. Benut die om mensen op maat te bedienen.

3. Er is een aanpak voor de participatie, bijvoorbeeld als onderdeel van een projectplan of als apart participatieplan.

Een participatieplan maakt inzichtelijk wie, wanneer, waarover en met welk doel betrokken wordt. En met welke participatievormen belanghebbenden betrokken worden. Ook beschrijft het participatieplan de kaders waarbinnen de participatie plaats kan vinden, wat de ruimte voor de inbreng is en hoe je omgaat met de opbrengsten van de participatie. Door het participatieplan te delen en te bespreken met participanten maak je voor iedereen duidelijk wat het doel en de aanpak van de participatie zijn en kun je zo de verwachtingen managen.

4. Het participatieplan is met inbreng van de belanghebbenden opgesteld.

Ook het participatieplan kun je participatief tot stand brengen. Dat draagt bij aan succesvolle participatie. Door een conceptplan te bespreken met belanghebbenden ontdek je of je doelen en aanpak ook passen bij de praktijk. En het zorgt ervoor dat zij zich ook echt betrokken voelen bij het proces. 

5. Er is een bestuurlijk (politiek en ambtelijk) commitment voor het participatieproces.

Bestuurlijk commitment is erg belangrijk voor succesvolle participatie. Bestuurders moeten bereid zijn om de resultaten uit de participatie over te nemen - of in ieder geval mee te wegen - in de beleid- en besluitvorming. Als dat niet op voorhand helder is, loop je kans op een nare afloop. Als  bestuurders bepaalde randvoorwaarden of kaders willen stellen aan de participatie (qua inhoud of qua proces), dan moet dat van tevoren duidelijk zijn en onderdeel zijn van het participatieplan). Als je het uiteindelijke participatieplan ook door de hoogst (bestuurlijk) verantwoordelijke voor het project laat vaststellen is de commitment in ieder geval ook formeel bekrachtigd.

6. De wensen en belangen van alle belanghebbenden (inclusief beslissers) worden inzichtelijk gemaakt en erkend.

Nadat alle wensen en belangen van relevante belanghebbenden zijn geïnventariseerd met een stakeholderanalyse is de volgende stap als initiatiefnemer of beslisser om nader met die belanghebbenden in gesprek te gaan: te luisteren, open te staan voor ideeën en de verschillende belangen van belanghebbenden te erkennen en respecteren. Werk vanuit een open houding en ga niet direct in discussie over standpunten. Richt het gesprek op het uitwisselen van achterliggende belangen, wensen en waarden. Daarbij moet voor zowel beslissers als andere belanghebbenden duidelijk zijn of de procesbegeleider wel of niet onafhankelijk is en welke belangen er mogelijk kunnen spelen.

7. De inbreng van participanten wordt serieus meegewogen.

Participatie is zinloos als de inbreng niet echt en oprecht wordt meegenomen in het besluitvormingsproces. Daarom is het belangrijk om (vooraf) expliciet af te spreken en uit te spreken op welke wijze de inbreng van participanten wordt meegewogen en welke kaders of randvoorwaarden daarvoor gelden. Zorg verder dat helder is wat de inbreng is per stap, bijvoorbeeld via een verslag, en hoe die is meegenomen. Op deze manier is het participatieproces en de doorwerking in het besluit voor iedereen navolgbaar.

8. Participanten krijgen te horen op welke manier hun inbreng wordt gewogen en heeft doorgewerkt.

Tot slot is het van belang om na ieder participatiemoment terug te koppelen aan alle betrokken belanghebbenden over wat er met hun inbreng is of wordt gedaan. Ook als die inbreng niet kan worden meegenomen of nader onderzoek vergt. Zorg dus voor voortdurende communicatie met belanghebbenden tijdens het participatieproces, ook in moeilijke fasen of wanneer er geen nieuws of slecht nieuws is. Wees daarbij open over de achterliggende dilemma’s en afwegingen die een rol spelen in de besluitvorming. Verantwoord de uiteindelijk gemaakte keuzes en laat daarbij zien hoe verschillende belangen hebben doorgewerkt in de besluitvorming, zowel procesmatig als inhoudelijk.

Wat hebben we hier zelf over geschreven/mee gedaan

• In de handreiking ‘Stakeholdersanalyse’ vind je meer informatie over hoe je belanghebbenden in kaart kunt brengen.

• In de handreiking ‘Stakeholders informeren’ vind je meer informatie en tips over hoe je het best belanghebbenden kunt informeren.

• In de handreiking ‘Participatieplan’ vind je meer informatie over het opstellen van een participatieplan.

Wat hebben anderen hierover geschreven/mee gedaan

• In het artikel ‘Verdrag van Aarhus’ van Informatiepunt Leefomgeving vind je meer informatie over het Verdrag van Aarhus dat zich richt op de interactie tussen het publiek en overheden om het recht om te leven in een gezonde leefomgeving te beschermen.

• Op de website van de International Association for Public Participation (IAP2) vind je meer informatie over de internationale kernwaarden voor participatie.

• In de publicatie ‘Vuistregels voor participatie’ lees je aanvullende informatie over de succesfactoren voor participatie.

De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:

• Eerste Kamer der Staten-Generaal. (2014). Code Maatschappelijke Participatie.

• Informatiepunt Leefomgeving. (z.d.). Verdrag van Aarhus. Geraadpleegd op 29 oktober 2025.

• International Association for Public Participation (IAP2). (z.d.). Core Values. Geraadpleegd op 29 oktober 2025.

• Kennisknooppunt Participatie. (2020). Handreiking Participatieplan .

• Kennisknooppunt Participatie. (2020). Handreiking Stakeholdersanalyse .

• Kennisknooppunt Participatie. (2022). Handreiking Stakeholders informeren .

• Van Hulst, M., De Jong, M., Van Meerkerk, I.  (2022). Vuistregels voor participatie.